Dla większości deweloperów i kierowników budów procedury przygotowawcze kojarzą się z uzyskaniem wypisu z planu miejscowego, badaniami geologicznymi gruntu czy uzgodnieniami technicznymi z gestorami sieci. Rzadko kiedy na wczesnym etapie planowania bierze się pod uwagę obecność dzikiej fauny. Tymczasem polskie prawo środowiskowe chroni siedliska zwierząt z bezwzględną surowością, nie pozostawiając organom administracji miejsca na kompromisy.
Sytuacja, w której w trakcie wyburzania starego magazynu w szczelinach stropowych zostaną odkryte nietoperze, w wykopie pod fundamenty po ulewnym deszczu osiądą chronione ropuchy, a w koronie przeznaczonego do wycinki drzewa gniazdują ptaki, to klasyczny scenariusz kryzysowy. Zignorowanie obecności chronionych gatunków i kontynuowanie prac ziemnych nie jest jedynie drobnym uchybieniem formalnym. W skrajnych przypadkach prowadzi do natychmiastowego wstrzymania budowy przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego, sankcji karnych dla kierownika budowy i inwestora, a w konsekwencji do wielomiesięcznego paraliżu wielomilionowego projektu.
Co zrobić, gdy na terenie inwestycji pojawią się chronione zwierzęta? Jak legalnie przenieść płazy z wykopu i kiedy konieczne jest uzyskanie specjalnego zezwolenia, czyli derogacji od Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska? Przedstawiamy praktyczny poradnik prawny.
Podstawy prawne ochrony gatunkowej – czego zabrania ustawa?
Ochronę dziko występujących zwierząt w Polsce reguluje Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz rozporządzenia wykonawcze właściwego ministra do spraw środowiska i klimatu w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. W przepisach tych obowiązuje tak zwany katalog zakazów ogólnych, który dotyczy wszystkich gatunków objętych ochroną ścisłą oraz częściową.
W stosunku do dziko występujących zwierząt chronionych zabronione jest między innymi:
- umyślne zabijanie i okaleczanie,
- umyślne chwytanie i przetrzymywanie,
- umyślne niszczenie ich jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych,
- niszczenie, usuwanie lub uszkadzanie gniazd, nor, legowisk i innych schronień,
- niszczenie siedlisk lub ostoi będących ich obszarem rozrodu, wychowu młodych, odpoczynku lub żerowania,
- umyślne płoszenie lub niepokojenie w miejscach noclegu, rozrodu lub żerowania.
W praktyce budowlanej każdy etap prac – od karczowania samosiejek, przez wyburzanie starych budynków, aż po makroniwelację terenu – może wprost naruszać te zakazy. Zasypanie dołu fundamentowego, w którym uwięzione są traszki lub kumaki, albo zburzenie dachu ze szczelinami zasiedlonymi przez jerzyki, stanowi w świetle prawa bezpośrednie złamanie ustawowych zakazów.
Okres lęgowy ptaków i wycinka drzew – coroczna pułapka
Najczęstszym punktem zapalnym na placu budowy jest usuwanie zadrzewień oraz czyszczenie elewacji i dachów. W powszechnej świadomości inwestorów funkcjonuje mit, że po 15 października można ciąć wszystko i wszędzie, ponieważ minął okres lęgowy.
To niebezpieczne uproszczenie. Choć rozporządzenia wskazują zwyczajowy okres lęgowy większości ptaków, trwający od 1 marca do 15 października, w którym usuwanie gniazd z budynków i terenów zieleni jest zabronione, to zakaz niszczenia siedlisk i zabijania ptaków obowiązuje przez cały rok.
Jeżeli w danym roku zima jest łagodna, a ptaki (na przykład gołębie miejskie, kawki czy sierpówki) przystąpią do lęgów w lutym lub w listopadzie, wycinka drzewa z aktywnym gniazdem lub zamurowanie stropodachu z młodymi pisklętami stanowi przestępstwo – bez względu na datę w kalendarzu. Przed każdym usunięciem drzewa lub rozpoczęciem prac elewacyjnych inwestor powinien dysponować pisemną opinią ornitologiczną.
Procedura derogacyjna – jak uzyskać zgodę na odstępstwo od RDOŚ?
Jeżeli kolizji z chronioną fauną nie da się uniknąć w ramach przyjętych rozwiązań projektowych, jedyną legalną ścieżką jest uzyskanie decyzji o zezwoleniu na odstępstwo od zakazów wobec gatunków chronionych, czyli tak zwanej decyzji derogacyjnej.
Organem właściwym do wydania takiego zezwolenia jest właściwy terytorialnie Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska, a w przypadku gatunków objętych ochroną ścisłą, jeżeli wniosek dotyczy określonych rygorów – Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.
Cała procedura przebiega w czterech zasadniczych etapach:
- Inwentaryzacja przyrodnicza i opinia eksperta: Uprawniony przyrodnik (ornitolog, herpetolog, chiropterolog) przeprowadza dokładne badania terenowe. Na ich podstawie sporządza operat przyrodniczy, w którym precyzyjnie identyfikuje występujące gatunki, szacuje wielkość populacji na działce i określa zakres nieuniknionej ingerencji prac budowlanych.
- Złożenie wniosku derogacyjnego do RDOŚ: Inwestor składa do RDOŚ wniosek o zezwolenie na odstępstwo, na przykład na płoszenie, chwytanie i przenoszenie płazów lub zniszczenie siedliska. Zgodnie z art. 56 Ustawy o ochronie przyrody, we wniosku należy bezwzględnie wykazać brak rozwiązań alternatywnych oraz udowodnić, że wnioskowane działanie nie zaszkodzi zachowaniu populacji danego gatunku we właściwym stanie ochrony.
- Wdrożenie kompensacji przyrodniczej: RDOŚ wydaje decyzję zezwalającą na określone czynności (np. odłowienie i przeniesienie płazów do sąsiedniego zbiornika zastępczego), niemal zawsze nakładając tak zwane działania kompensacyjne. Najczęstsze z nich to montaż skrzynek lęgowych dla jerzyków na sąsiednich budynkach, budowa zastępczego oczka wodnego czy wyznaczenie strefy buforowej.
- Prace pod nadzorem przyrodniczym i sprawozdanie końcowe: Czynności usuwania siedlisk lub odłowu zwierząt muszą odbywać się w obecności i pod kierunkiem specjalisty przyrodnika sprawującego nadzór przyrodniczy na budowie. Po zakończeniu działań inwestor ma obowiązek przedłożyć w RDOŚ oficjalne sprawozdanie z wykonania warunków decyzji.
Konsekwencje prawne samowoli przyrodniczej na budowie
Zbagatelizowanie obecności chronionej fauny i kontynuowanie prac na skróty wiąże się z wielopłaszczyznowym ryzykiem formalnym i finansowym:
- Odpowiedzialność karna i wykroczeniowa: Zgodnie z art. 131 pkt 14 Ustawy o ochronie przyrody, naruszanie zakazów ochrony gatunkowej stanowi wykroczenie podlegające karze aresztu lub grzywny. Co więcej, w przypadku zniszczenia siedliska o znacznych rozmiarach lub uśmiercenia wielu osobników, w grę wchodzi art. 181 Kodeksu karnego dotyczący spowodowania zniszczenia w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach, za co grozi kara pozbawienia wolności do lat 5 (a w przypadku działania nieumyślnego – do lat 2).
- Wstrzymanie robót budowlanych: Zawiadomiona przez mieszkańców, organizację ekologiczną lub policję Państwowa Straż Ochrony Przyrody natychmiast interweniuje na budowie. W ślad za tym Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego na wniosek organów środowiskowych może wydać postanowienie o wstrzymaniu robót do czasu wyjaśnienia sprawy. Każdy dzień przestoju ciężkiego sprzętu generuje kary umowne i straty finansowe.
- Wzruszenie decyzji środowiskowej lub pozwolenia na budowę: Jeżeli organizacje pozarządowe udowodnią, że inwestor zataił we wcześniejszych raportach obecność cennych siedlisk przyrodniczych, decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach może zostać wzruszona w trybie wznowienia postępowania, co podważa legalność całego procesu inwestycyjnego.
Podsumowanie – prewencja tańsza niż paraliż
Kluczem do bezpiecznego przeprowadzenia prac budowlanych na terenach zielonych lub obiektach wymagających rewitalizacji jest wczesna inwentaryzacja przyrodnicza. Zlecenie rzetelnego audytu ornitologicznego i herpetologicznego jeszcze przed złożeniem wniosku o pozwolenie na budowę pozwala zaplanować harmonogram prac (na przykład przeprowadzenie wycinki lub wyburzeń poza okresem lęgowym) i uniknąć konieczności wstrzymywania budowy w fazie realizacji.
W przypadku niespodziewanego odkrycia chronionych zwierząt na placu budowy nie należy podejmować działań chaotycznych ani liczyć na to, że sprawa nie wyjdzie na jaw. Wstrzymanie prac w newralgicznym fragmencie terenu, zabezpieczenie siedliska i natychmiastowe wdrożenie procedury przed RDOŚ przy wsparciu radcy prawnego to jedyny sposób na uchronienie członków zarządu spółki i kadry inżynierskiej przed odpowiedzialnością karną oraz uratowanie harmonogramu inwestycji.
Zastrzeżenia prawne i wyłączenie odpowiedzialności.
Niniejszy materiał ma wyłącznie charakter informacyjny i edukacyjny. Materiał ten nie stanowi kompleksowej porady prawnej, opinii prawnej ani wiążącej interpretacji przepisów prawa, a jego lektura w żadnym wypadku nie prowadzi do nawiązania stosunku zlecenia, pełnomocnictwa ani jakiegokolwiek innego stosunku o charakterze relacji prawnik-klient z Kancelarią lub właścicielem serwisu www.kancelariakwk.pl.
Materiał został oparty na stanie prawnym aktualnym na dzień 2026-09-24. Z uwagi na dynamikę zmian w obowiązujących przepisach prawa oraz rozbieżności w orzecznictwie, właściciel serwisu nie gwarantuje, że informacje w nim zawarte są aktualne, kompletne lub w pełni adekwatne na moment ich lektury przez użytkownika. Właściciel serwisu nie podejmuje się również obowiązku ich późniejszej aktualizacji.
W celu uzyskania wiążącej porady prawnej bądź opinii dotyczącej konkretnej sprawy, wskazane jest każdorazowe rozważenie indywidualnych okoliczności w świetle aktualnie obowiązujących przepisów. W tym celu niezbędne jest zwrócenie się o bezpośrednią pomoc do profesjonalnego pełnomocnika (radcy prawnego lub adwokata).
Właściciel serwisu www.kancelariakwk.pl oraz autorzy publikacji nie ponoszą żadnej odpowiedzialności cywilnej, karnej ani dyscyplinarnej za jakiekolwiek szkody (zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie), błędy, braki, a także za interpretację i skutki wynikłe z zastosowania się do treści niniejszego materiału bez uprzedniej, zindywidualizowanej konsultacji prawnej.
Prawa autorskie
Wszelkie materiały udostępniane w serwisie objęte są ochroną wynikającą z przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Z materiału można korzystać (tj. kopiować, przechowywać, drukować) wyłącznie w zakresie własnego użytku osobistego i w celach ściśle niekomercyjnych.
Jakiekolwiek modyfikowanie materiału, wykorzystywanie go we własnych opracowaniach, a także jego dystrybucja, transmisja, publikowanie, prezentowanie lub inne formy rozpowszechniania (w całości lub w części) w celach komercyjnych bez uprzedniej, wyraźnej i pisemnej zgody podmiotu uprawnionego są surowo zabronione i mogą skutkować pociągnięciem do odpowiedzialności prawnej.